Czy gorąca herbata albo kawa jest rakotwórcza? Dlaczego IARC wskazuje temperaturę, a nie napój

Rok 1991: kawa w grupie 2B

IARC po raz pierwszy oceniła kawę w 1991 roku i uznała ją za możliwie rakotwórczą dla ludzi (grupa 2B). Decyzja opierała się na ograniczonych dowodach dotyczących jednego narządu: pęcherza moczowego.

Ćwierć wieku później IARC wyjaśniła, co stało się z tymi dowodami. Wiele wczesnych badań, w których wyszedł związek z rakiem pęcherza, nie uwzględniało właściwie palenia tytoniu – a ono samo jest silną przyczyną tego nowotworu i było częste wśród osób pijących dużo kawy. Większość późniejszych, lepszych badań nie pokazała spójnego związku. Dowody dotyczące pęcherza uznano więc za zbyt słabe, by rozstrzygnąć, czy kawa wywołuje tę chorobę.

To zwykły element pracy Monografii. Klasyfikacja odzwierciedla dowody dostępne w chwili posiedzenia i może się zmienić w obie strony, gdy pojawią się nowe badania. Co w języku IARC znaczą „dowody ograniczone”, wyjaśniamy na stronie Grupy 1, 2A, 2B i 3.

Rok 2016: kawa w grupie 3

Ponowna ocena odbyła się w Lyonie w czerwcu 2016 roku. Grupa Robocza złożona z 23 naukowców przeanalizowała ponad 1000 badań u ludzi i zwierząt doświadczalnych; materiał pytań i odpowiedzi IARC wymienia niemal 500 istotnych badań epidemiologicznych dotyczących ponad 20 rodzajów nowotworów. Wnioski ogłoszono 15 czerwca 2016 roku, tego samego dnia streszczenie ukazało się w „The Lancet Oncology”, a pełną ocenę wydano jako tom 116 Monografii.

Łączne dowody na to, że picie kawy wywołuje raka, oceniono jako niewystarczające i kawa trafiła do grupy 3. Przy niektórych nowotworach wyniki badań były dość jednoznaczne: nie wykazały działania rakotwórczego w przypadku raka trzustki, piersi u kobiet i prostaty, a przy raku wątroby i błony śluzowej macicy (endometrium) pokazały mniejsze ryzyko. Przy ponad 20 innych nowotworach dowody nie pozwalały na wniosek.

IARC uważnie opisała, co oznacza grupa 3. W jej materiale czytamy, że ocena w grupie 3 „nie oznacza, że udowodniono bezpieczeństwo substancji”; oznacza, że dane nie pozwalają stwierdzić, czy wywołuje ona raka. Ta sama zasada dotyczy każdego czynnika z tej grupy – piszemy o tym na stronie Grupy 1, 2A, 2B i 3.

Bardzo gorące napoje: grupa 2A

Bardziej zaskakujący wynik tego samego posiedzenia dotyczył nie substancji, lecz nawyku. Picie bardzo gorących napojów uznano za prawdopodobnie rakotwórcze dla ludzi (grupa 2A), głównie na podstawie dowodów dotyczących raka przełyku, czyli przewodu, który prowadzi pokarm z jamy ustnej do żołądka.

IARC postawiła granicę przy 65 °C. Komunikat prasowy definiuje „bardzo gorący” napój jako taki, który pije się w temperaturze powyżej 65 °C; materiał pytań i odpowiedzi mówi o temperaturze 65 °C lub wyższej. Próg pochodzi głównie z doświadczeń na zwierzętach, z których wynikało, że działanie rakotwórcze pojawia się prawdopodobnie od tego poziomu, a potwierdzają go pomiary temperatury, w jakiej rzeczywiście pije się napoje w regionach, gdzie ten nowotwór jest częsty.

IARC zaznaczyła też, że w większości regionów świata herbatę i kawę pije się zwykle w temperaturze poniżej 65 °C. Klasyfikacja opisuje więc, jak gorący jest napój w chwili połykania, a nie, jaki to napój.

Czego nauczyła yerba mate

Dużą część dowodów dostarczyła yerba mate – napar pity głównie w Ameryce Południowej, tradycyjnie bardzo gorący, w temperaturze około 70 °C, przez metalową rurkę. Pije się go także ciepłym lub zimnym i właśnie ta różnorodność pozwoliła oddzielić działanie samego napoju od działania jego temperatury.

Łączna analiza kilku badań epidemiologicznych, obejmująca około 1400 przypadków raka przełyku, uwzględniła zarówno temperaturę, jak i ilość wypijanej mate. Ryzyko rosło wraz z temperaturą, niezależnie od ilości; wzrost był istotny przy mate bardzo gorącej, ale nie przy ciepłej. Badania prowadzone m.in. w Chinach, Iranie, Turcji i Ameryce Południowej wskazywały to samo: im gorętszy napój, tym większe ryzyko raka przełyku.

Doświadczenia na zwierzętach pasowały do tego obrazu. Według podsumowania IARC bardzo gorąca woda o temperaturze 65 °C sprzyjała rozwojowi guzów przełyku, a sama mate – nie. Mate pitą na ciepło lub na zimno zaliczono do grupy 3. Ówczesny dyrektor IARC Christopher Wild ujął to tak: odpowiedzialna wydaje się temperatura, a nie same napoje.

Dlaczego to ważne i czego etykieta nie mówi

Rak przełyku nie jest rzadki. W 2016 roku IARC opisywała go jako ósmy najczęstszy nowotwór na świecie, z około 400 000 zgonów odnotowanych w 2012 roku, czyli 5% wszystkich zgonów z powodu nowotworów (dane w brzmieniu podanym przez IARC w 2016 r.).

Grupa 2A, jak każda grupa Monografii, opisuje siłę dowodów na to, że coś może wywołać raka, a nie wielkość ryzyka dla konkretnej osoby. IARC nie podaje, ile zachorowań powodują bardzo gorące napoje, a Monografie nie zalecają nikomu żadnego postępowania; wyniki służą rządom i instytucjom zdrowia publicznego. Różnicy między tymi dwoma pytaniami poświęcona jest strona Czy może, czy wywoła?.

To nie jest ostatnie słowo

Klasyfikacje wracają pod obrady, gdy przybywa dowodów. W marcu 2024 roku w Lyonie zebrała się Grupa Doradcza IARC – 28 naukowców z 22 krajów – która wskazywała priorytety na lata 2025–2029. Na liście czynników o wysokim priorytecie ponownej oceny umieściła „bardzo gorące napoje i jedzenie”, powołując się na nowe dowody z badań u ludzi, i zaznaczyła, że bardzo gorącego jedzenia nigdy dotąd nie oceniano (stan na 3 listopada 2026 r.).

Historia kawy przydaje się przy czytaniu starych nagłówków. Klasyfikacja przytoczona w artykule mogła już zostać zastąpiona, a aktualną grupę każdego czynnika podaje lista IARC. Dwa inne przypadki, w których etykieta bywa źle odczytywana, opisujemy w artykułach Czy telefony komórkowe powodują raka? i Smog a rak.

Ten artykuł wyjaśnia, jak powstają oceny; nie jest poradą medyczną.