Lyon.science

Lyon.science / Słowniczek

Słowniczek

Najważniejsze pojęcia serwisu i jego miasta, każde objaśnione w kilku prostych zdaniach, z linkiem do strony, na której o nim piszemy.

ADI dopuszczalne dzienne spożycie
Oszacowanie ilości dodatku do żywności na kilogram masy ciała, którą można spożywać codziennie przez całe życie bez odczuwalnego ryzyka dla zdrowia. To wynik oceny ryzyka, a nie identyfikacji zagrożenia; dla aspartamu JECFA ustalił je na 0–40 mg/kg. Więcej
Autochrom
Barwna fotografia braci Lumière, w której kolory daje mikroskopijna mozaika barwionych ziaren skrobi ziemniaczanej. Wczesne autochromy można zobaczyć w Institut Lumière. Więcej
Badanie obserwacyjne
Badanie, w którym naukowcy rejestrują narażenie i stan zdrowia uczestników, sami nie przydzielając narażenia. W badaniu kohortowym obserwuje się osoby narażone i nienarażone, sprawdzając, kto zachoruje; w badaniu kliniczno-kontrolnym zaczyna się od osób chorych i porównuje je z osobami zdrowymi. Więcej
Błąd systematyczny ang. bias
W rozumieniu Preambuły wpływ czynników związanych z planem lub przebiegiem badania, przez które związek wydaje się silniejszy lub słabszy, niż jest naprawdę. Obok przypadku i czynników zakłócających to jedno z wyjaśnień, które trzeba wykluczyć, zanim uzna się związek za przyczynowy. Więcej
Czynnik ang. agent
W Monografiach IARC wszystko, czego zdolność do wywoływania raka się ocenia: substancja chemiczna, czynnik fizyczny, np. promieniowanie, czynnik biologiczny, np. wirus, albo okoliczności narażenia, takie jak praca malarza. Więcej
Czynniki zakłócające ang. confounding
Nakładanie się wpływu innego czynnika na badany efekt. Wczesne badania wiążące kawę z rakiem pęcherza moczowego nie uwzględniały dostatecznie palenia tytoniu, silnej przyczyny tego raka, częstego wśród osób pijących dużo kawy. Więcej
Dowody mechanistyczne
Trzeci obszar dowodów w Monografiach, obok badań u ludzi i u zwierząt: dane o tym, czy czynnik działa w sposób, o którym wiadomo, że prowadzi do raka. Preambuła ocenia je jako silne, ograniczone albo niewystarczające; silne są wtedy, gdy wyniki w kilku różnych układach doświadczalnych są spójne. Więcej
Dowody ograniczone
W badaniach u ludzi poziom, na którym przyczynowe wyjaśnienie obserwowanego związku jest wiarygodne, ale nie da się z rozsądną pewnością wykluczyć przypadku, błędu systematycznego ani czynników zakłócających. Ocena pól o częstotliwościach radiowych z 2011 roku opierała się na ograniczonych dowodach dotyczących glejaka. Więcej
Dowody wystarczające
Najwyższy poziom dowodów w Monografiach: ustalono związek przyczynowy między narażeniem na czynnik a rakiem u ludzi albo u zwierząt doświadczalnych. Wystarczające dowody u ludzi same w sobie oznaczają grupę 1. Więcej
Epidemiologia
Nauka o tym, jak w populacjach rozkładają się stany i zdarzenia związane ze zdrowiem i co je warunkuje. W Monografiach dowody dotyczące raka u ludzi pochodzą zwykle z badań epidemiologicznych porównujących osoby narażone i nienarażone na dany czynnik. Więcej
GIOŚ Główny Inspektorat Ochrony Środowiska
Polski urząd, który co roku publikuje ocenę jakości powietrza w 46 strefach kraju. W ocenie za rok 2024 wskazał benzo(a)piren jako największy problem zanieczyszczenia powietrza w Polsce. Więcej
Grupa 1 rakotwórczy dla ludzi
Kategoria IARC stosowana, gdy dowody, że czynnik wywołuje raka, są przekonujące, zwykle dzięki wystarczającym dowodom z badań u ludzi. W grupie 1 są m.in. palenie tytoniu, mięso przetworzone i zanieczyszczenie powietrza atmosferycznego, choć wielkość związanego z nimi ryzyka jest bardzo różna. Więcej
Grupa 2A prawdopodobnie rakotwórczy dla ludzi
Kategoria IARC stosowana zasadniczo wtedy, gdy spełnione są co najmniej dwa z trzech ustaleń: ograniczone dowody u ludzi, wystarczające dowody u zwierząt doświadczalnych i silne dowody mechanistyczne. Przykłady to mięso czerwone i picie bardzo gorących napojów (powyżej 65 °C). Słowo „prawdopodobnie” nie ma tu znaczenia liczbowego. Więcej
Grupa 2B możliwie rakotwórczy dla ludzi
Kategoria IARC stosowana zasadniczo wtedy, gdy spełnione jest tylko jedno z trzech ustaleń wymienionych przy grupie 2A. Przykłady to aspartam i pola elektromagnetyczne o częstotliwościach radiowych. Etykieta oznacza słabsze dowody niż w grupie 2A, a nie zmierzony poziom ryzyka. Więcej
Grupa 3 niemożliwy do sklasyfikowania jako rakotwórczy dla ludzi
Kategoria IARC dla czynników, które nie pasują do żadnej innej grupy, najczęściej z powodu niewystarczających lub ograniczonych dowodów. To największa grupa. Wynik w grupie 3 nie jest stwierdzeniem bezpieczeństwa; kawę na przykład przeniesiono w 2016 roku z grupy 2B do grupy 3. Więcej
Grupa Doradcza
Międzynarodowy, interdyscyplinarny zespół zwoływany przez IARC mniej więcej co pięć lat, by rekomendować, które czynniki Monografie powinny ocenić w następnej kolejności. Grupa, która obradowała w marcu 2024 roku, ustaliła priorytety na lata 2025–2029. Więcej
Grupa Robocza
Zespół niezależnych ekspertów z różnych krajów, którzy przeprowadzają ocenę w Monografiach, obradując w siedzibie IARC w Lyonie przez około osiem dni. Członkowie uczestniczą jako indywidualni naukowcy, a nie przedstawiciele rządu, organizacji czy przemysłu, i tylko oni formułują oceny. Więcej
IARC Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem
Wyspecjalizowana agencja Światowej Organizacji Zdrowia ds. raka, utworzona przez Światowe Zgromadzenie Zdrowia w 1965 roku, z siedzibą w Lyonie. To agencja badawcza, a nie regulator. Więcej
Institut Lumière
Muzeum i kinoteka na terenie dawnych zakładów Lumière w lyońskiej dzielnicy Monplaisir, mieszczące się w willi rodziny. Obok stoi Hangar du Premier-Film, ostatnia zachowana część zakładów, dziś kino. Więcej
JECFA Wspólny Komitet Ekspertów FAO/WHO ds. Dodatków do Żywności
Komitet WHO i Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO), który ocenia ryzyko związane z dodatkami do żywności, biorąc pod uwagę warunki i poziom narażenia. W 2023 roku ocenił aspartam równolegle z IARC. Więcej
Kinematograf fr. Cinématographe
Aparat opatentowany przez lyońskich braci Lumière 13 lutego 1895 roku, który mógł i filmować, i wyświetlać ruchome obrazy na ekranie. Pierwszy płatny pokaz odbył się w paryskim Grand Café 28 grudnia 1895 roku. Więcej
Kluczowe cechy czynników rakotwórczych
Dziesięć właściwości często wykazywanych przez czynniki wywołujące raka u ludzi, wymienionych w Preambule z 2019 roku, by porządkować dowody mechanistyczne. Przykłady to genotoksyczność (uszkadzanie DNA), wywoływanie przewlekłego stanu zapalnego i osłabianie odporności. Wykazanie takiej cechy samo nie przesądza o klasyfikacji. Więcej
Monografie IARC
Prowadzony od 1971 roku program IARC, który identyfikuje zagrożenia nowotworowe. Każda Monografia to przegląd już opublikowanych badań, zakończony przypisaniem czynnika do jednej z grup. Monografie nie zawierają zaleceń dotyczących regulacji ani polityki. Więcej
Musée des Confluences
Lyońskie muzeum nauk przyrodniczych, nauk o człowieku i techniki, otwarte 20 grudnia 2014 roku u zbiegu Rodanu i Saony. Budynek zaprojektowała austriacka pracownia Coop Himmelb(l)au. Więcej
Nouveau Centre siedziba IARC
Siedziba IARC przy 25 avenue Tony Garnier w lyońskiej dzielnicy Gerland. Pracownicy wprowadzili się 20 stycznia 2023 roku po około 50 latach w Grange Blanche, a oficjalne otwarcie budynku odbyło się 12 maja 2023 roku. Więcej
Preambuła Preambuła do Monografii IARC
Dokument określający zasady każdej oceny w Monografiach: zasady naukowe, poziomy dowodów i kryteria każdej grupy. Obecna wersja została zmieniona w styczniu 2019 roku. Więcej
Ryzyko nowotworowe
Oszacowanie prawdopodobieństwa, że rak wystąpi przy danym poziomie narażenia na zagrożenie. Zależy od tego, ile, jak często i jak długo ktoś jest narażony. IARC nie ocenia ryzyka; robią to inne instytucje, np. JECFA w przypadku dodatków do żywności. Więcej
Ryzyko względne iloraz ryzyka
Ryzyko choroby w jednej grupie, zwykle narażonej, podzielone przez ryzyko w innej grupie. Wartość 1,0 oznacza równe ryzyko, powyżej 1,0 – wyższe ryzyko u narażonych. Liczba względna, np. „o 18% więcej”, nie mówi, jak duże jest ryzyko wyjściowe. Więcej
Zagrożenie nowotworowe
Czynnik, który jest w stanie wywołać raka w jakichś okolicznościach. To cecha samego czynnika; nie mówi, jakie narażenie jest potrzebne ani jak prawdopodobna jest szkoda. Wskazywanie zagrożeń to zadanie Monografii IARC. Więcej
Zależność dawka–odpowiedź
Prawidłowość, w której ryzyko zmienia się wraz z wielkością narażenia. Preambuła uznaje obserwację, że ryzyko raka rośnie wraz z narażeniem, za silną przesłankę związku przyczynowego, jak w przypadku raka płuca i zanieczyszczenia powietrza. Zależność nie musi być liniowa. Więcej

Źródła

  1. IUPAC, Compendium of Chemical Terminology (Gold Book): acceptable daily intake (ADI)
  2. WHO, Aspartame hazard and risk assessment results released (14 July 2023)
  3. Institut Lumière, Discover the Lumière site
  4. German Patent and Trade Mark Office (DPMA), Inventions that made history: the Lumière brothers’ Cinématographe
  5. Institut Lumière, Musée Lumière brochure 2014–2015 (PDF)
  6. CDC, Principles of Epidemiology in Public Health Practice, 3rd ed., Lesson 1, Section 7: Analytic Epidemiology
  7. Karipidis K. et al., The effect of exposure to radiofrequency fields on cancer risk in the general and working population: a systematic review of human observational studies – Part I, Environment International 191: 108983 (2024), doi:10.1016/j.envint.2024.108983
  8. IARC Monographs, Preamble to the IARC Monographs, amended January 2019 (PDF)
  9. IARC, Press release No. 244: IARC Monographs evaluate drinking coffee, maté, and very hot beverages (15 June 2016, PDF)
  10. IARC, Q&A on the IARC Monographs Volume 116 evaluations (PDF)
  11. IARC, Press release No. 208: IARC classifies radiofrequency electromagnetic fields as possibly carcinogenic to humans (31 May 2011, PDF)
  12. CDC, Principles of Epidemiology in Public Health Practice, 3rd ed., Lesson 1, Section 1: Definition of Epidemiology
  13. IARC, Q&A on the carcinogenicity of the consumption of red meat and processed meat (IARC Monographs Volume 114, PDF)
  14. Główny Inspektorat Ochrony Środowiska, Ocena jakości powietrza za rok 2024 – raporty wojewódzkie (30 April 2025)
  15. IARC, Press release No. 221: Outdoor air pollution a leading environmental cause of cancer deaths (17 October 2013, PDF)
  16. IARC, Press release No. 240: IARC Monographs evaluate consumption of red meat and processed meat (26 October 2015, PDF)
  17. IARC Monographs, Agents Classified by the IARC Monographs, Volumes 1–142 (last update 30 October 2026)
  18. Berrington de González A. et al., Advisory Group recommendations on priorities for the IARC Monographs, The Lancet Oncology 25(5): 546–548 (2024)
  19. IARC, IARC Monographs on the Identification of Carcinogenic Hazards to Humans: Questions and Answers (PDF)
  20. IARC, IARC History
  21. IARC, Welcome Pack (PDF)
  22. Ville de Lyon, Musée de l’Institut Lumière
  23. Institut Lumière, Le Cinématographe Lumière
  24. IARC, IARC Monographs: Questions and Answers (leaflet, 2013, PDF)
  25. Musée des Confluences, The project
  26. Musée des Confluences, Press kit (EN, PDF)
  27. IARC, IARC bids farewell to its home for 50 years (27 October 2022)
  28. IARC, IARC, the Ville de Lyon and the Métropole de Lyon welcome personnel to the IARC Nouveau Centre building (20 January 2023)
  29. IARC, Watch the official inauguration of the new IARC building (12 May 2023)
  30. IARC, The IARC Monographs: Updated procedures for modern and transparent evidence synthesis in cancer hazard identification (11 September 2019)
  31. CDC, Principles of Epidemiology in Public Health Practice, 3rd ed., Lesson 3, Section 5: Measures of Association (risk ratio)

Źródła sprawdzone: 3 listopada 2026