Smog a rak: co dla Polski oznacza grupa 1 IARC dla zanieczyszczenia powietrza

Październik 2013: zanieczyszczenie powietrza w grupie 1

17 października 2013 roku IARC ogłosiła, że zanieczyszczenie powietrza atmosferycznego jest rakotwórcze dla ludzi (grupa 1). Pył zawieszony, jeden z głównych składników tego zanieczyszczenia, oceniono osobno i również zaliczono do grupy 1. Streszczenie ukazało się w „The Lancet Oncology” 24 października 2013 roku, a pełną ocenę wydano jako tom 109 Monografii.

Grupa Robocza przeanalizowała ponad 1000 prac naukowych z badań prowadzonych na pięciu kontynentach. Uznała, że są wystarczające dowody, iż narażenie na zanieczyszczenie powietrza atmosferycznego wywołuje raka płuca, i odnotowała dodatni związek z większym ryzykiem raka pęcherza moczowego. Ocena pokazała, że ryzyko raka płuca rośnie wraz z poziomem narażenia.

Po raz pierwszy IARC sklasyfikowała zanieczyszczenie powietrza jako całość. Wcześniej Monografie oceniały wiele pojedynczych substancji i mieszanin obecnych w zanieczyszczonym powietrzu, m.in. spaliny silników Diesla, rozpuszczalniki, metale i pyły.

Co mówi grupa 1, a czego nie

Grupę 1 stosuje się, gdy dowody na to, że coś wywołuje raka u ludzi, są przekonujące. Nie mówi ona nic o wielkości ryzyka w konkretnym miejscu ani dla konkretnej osoby; jak zauważa sama IARC, skład zanieczyszczenia powietrza i poziom narażenia mogą się bardzo różnić w zależności od miejsca. Tę logikę wyjaśniamy na stronach Czy może, czy wywoła? i Grupy 1, 2A, 2B i 3.

Zanieczyszczenie powietrza to jednak przypadek o dużej skali. Na podstawie najnowszych danych dostępnych w 2013 roku IARC przytoczyła szacunek, według którego w 2010 roku zanieczyszczenie powietrza spowodowało na świecie 223 000 zgonów z powodu raka płuca. Dla porównania: w ocenie mięsa przetworzonego IARC przytaczała około 34 000 zgonów z powodu nowotworów rocznie, przypisywanych dietom bogatym w to mięso – ten przypadek opisujemy na stronie Aspartam, mięso i wiadomości.

Jako główne źródła zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego IARC wymieniła transport, energetykę, emisje z przemysłu i rolnictwa oraz ogrzewanie domów i gotowanie.

Benzo(a)piren: jeden związek, też w grupie 1

Zanieczyszczone powietrze to mieszanina, a niektóre jej składniki oceniano osobno. Jednym z nich jest benzo(a)piren z rodziny wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych (WWA), które powstają przy niepełnym spalaniu materii organicznej. W tomie 100F Monografii, wydanym w 2012 roku, IARC zaliczyła benzo(a)piren do czynników rakotwórczych dla ludzi (grupa 1).

Ten sam tom wymienia główne źródła WWA w powietrzu atmosferycznym, wśród nich ogrzewanie domów i budynków drewnem, węglem lub inną biomasą; ogrzewanie olejem lub gazem daje ich znacznie mniej. Inne źródła narażenia to m.in. spaliny samochodowe, emisje przemysłowe, dym tytoniowy oraz potrawy grillowane i wędzone.

Jak wypada Europa

Europejska Agencja Środowiska (EEA) co roku zestawia stężenia benzo(a)pirenu mierzone w Europie, w nanogramach na metr sześcienny powietrza (ng/m³). Poziom docelowy w UE wynosi 1 ng/m³ i ta sama wartość została ustalona jako roczna wartość dopuszczalna od 2030 roku. EEA pokazuje też znacznie niższy, szacunkowy poziom referencyjny WHO: 0,12 ng/m³.

W raporcie z 2026 roku, opartym na danych za 2024 rok i opublikowanym 30 kwietnia 2026 roku, EEA odnotowała stężenia powyżej 1,0 ng/m³ na 20,2% stacji, które przekazały dane, w większości miejskich. Wartość tę przekroczono w 12 państwach członkowskich: Austrii, Bułgarii, Chorwacji, Czechach, Finlandii, Francji, na Węgrzech, we Włoszech, na Łotwie, w Polsce, na Słowacji i w Słowenii. Najwyższe stężenia wystąpiły w Europie Wschodniej, gdzie do ogrzewania domów wciąż powszechnie używa się węgla i innych paliw stałych, oraz we Włoszech, głównie z powodu palenia drewnem w domach.

Benzo(a)piren w Polsce

Główny Inspektorat Ochrony Środowiska (GIOŚ) co roku publikuje ocenę jakości powietrza w 46 strefach, na które podzielono kraj. W ocenie za 2024 rok, opublikowanej 30 kwietnia 2025 roku, GIOŚ stwierdza, że największym problemem zanieczyszczenia powietrza w Polsce pozostaje wysoka zawartość benzo(a)pirenu w pyle zawieszonym PM10.

Średnie roczne stężenie, liczone jako średnia ze wszystkich stacji w kraju, wyniosło w 2024 roku 1,52 ng/m³ – prawie tyle samo co w 2023 roku (1,53 ng/m³). Nie zmieniła się też liczba stref z przekroczeniem poziomu docelowego benzo(a)pirenu: 21 z 46. Raport EEA podaje tę samą liczbę polskich stref z przekroczeniami.

Pył drobny PM2,5, drugi zanieczyszczający składnik w centrum oceny IARC, przekroczył w 2024 roku roczną wartość dopuszczalną w czterech strefach: w aglomeracji górnośląskiej, aglomeracji łódzkiej, mieście Częstochowa i strefie łódzkiej (dane za 2024 r.; stan na 3 listopada 2026 r.).

Jak czytać nagłówek o smogu

Nagłówek, że smog „powoduje raka”, jest trafny co do zagrożenia: IARC znalazła wystarczające dowody, że zanieczyszczenie powietrza atmosferycznego, pył zawieszony i benzo(a)piren mogą wywoływać raka u ludzi. Klasyfikacja nie powie jednak, jakie jest ryzyko w danym mieście w danej zimie. To zależy od stężeń i od tego, jak długo się nimi oddycha – dlatego znaczenie mają dane pomiarowe, takie jak GIOŚ i EEA, i dlatego wartości dopuszczalne ustalają prawodawcy, a nie IARC.

Grupa Doradcza IARC, która obradowała w marcu 2024 roku, umieściła zanieczyszczenie powietrza atmosferycznego wśród czynników o wysokim priorytecie na lata 2025–2029, bo pojawiły się dowody dotyczące nowotworów innych narządów niż płuca. Dwa inne przypadki, w których etykieta bywa źle odczytywana, opisujemy w artykułach Czy gorąca herbata albo kawa jest rakotwórcza? i Czy telefony komórkowe powodują raka?.

Ten artykuł wyjaśnia, jak powstają oceny; nie jest poradą medyczną.